بی‌حسی و گزگز دست و پا؛ علت چیست و چه زمانی باید آن را جدی گرفت؟
گاهی دست یا پایمان برای چند دقیقه خواب می‌رود؛ مثلا وقتی مدت زیادی روی یک دست خوابیده‌ایم یا پاهایمان را در وضعیت نامناسبی نگه داشته‌ایم. معمولا با عوض کردن وضعیت بدن، کمی حرکت دادن دست یا پا و برگشتن جریان طبیعی خون، این حالت هم برطرف می‌شود.
خبر خوب این است که بسیاری از علت‌های بی‌حسی قابل درمان یا کنترل هستند. مهم این است که قبل از انتخاب درمان، بفهمیم چه چیزی باعث ایجاد این علامت شده است.
در این مقاله از تیم فیزیوتراپی فانتوم زنجان، علت‌های رایج بی‌حسی و گزگز دست و پا را بررسی می‌کنیم و توضیح می‌دهیم چه زمانی فیزیوتراپی می‌تواند به درمان کمک کند.
علت بی‌حسی و گزگز دست و پا چیست؟
علت بی‌حسی، گزگز و سوزن سوزن شدن انگشتان پا و دست برای همه افراد یکسان نیست. محل بی‌حسی، اینکه یک دست یا هر دو دست درگیر هستند، زمان شروع علائم و اینکه چه چیزی آنها را بیشتر یا کمتر می‌کند، سرنخ‌های مهمی برای پیدا کردن علت است.
فشار روی عصب
یکی از علت‌های رایج، فشار یا تحریک عصب در مسیر آن است.
برای مثال، در سندرم تونل کارپ عصب مدیان در ناحیه مچ تحت فشار قرار می‌گیرد. معمولاً شست، انگشت اشاره، انگشت میانی و بخشی از انگشت حلقه دچار گزگز یا بی‌حسی می‌شود و علائم در بسیاری از افراد، در طول شب بیشتر احساس می‌شود.
در سندرم تونل کوبیتال نیز، عصب اولنار در ناحیه آرنج تحت فشار قرار می‌گیرد و بیشتر انگشت کوچک و بخشی از انگشت حلقه را درگیر می‌کند.
گاهی مشکل از خود مچ یا آرنج نیست. فشار روی ریشه‌های عصبی در گردن یا کمر، مثلاً به دلیل مشکلات دیسک یا تنگ شدن مسیر عبور عصب، می‌تواند باعث ایجاد گزگز و بی‌حسی در دست یا پا شود.
در پا نیز سندرم تونل تارسال یکی از مشکلاتی است که در اثر فشار روی عصب در ناحیه مچ پا ایجاد می‌شود و می‌تواند باعث گزگز یا بی‌حسی کف پا شود.
دیابت و مشکلات متابولیک
دیابت، به خصوص وقتی قند خون برای مدت طولانی به خوبی کنترل نشده باشد، می‌تواند به اعصاب آسیب بزند.
این نوع بی‌حسی معمولا از انگشتان پا شروع می‌شود و ممکن است به تدریج بخش بیشتری از پا را درگیر کند. به همین دلیل، اگر فرد مبتلا به دیابت متوجه گزگز یا کاهش حس در پاهایش شده است، بهتر است آن را با پزشک در میان بگذارد.
کم‌کاری تیروئید و بعضی مشکلات کلیوی نیز در برخی افراد می‌توانند با آسیب عصبی و احساس گزگز همراه باشد.
کمبود بعضی ویتامین‌ها
کمبود بعضی مواد مغذی، به خصوص ویتامین B12، می‌تواند روی عملکرد اعصاب تأثیر بگذارد و باعث گزگز یا بی‌حسی دست و پا شود.
البته هر نوع گزگز به معنی کمبود ویتامین نیست. مصرف خودسرانه مکمل هم همیشه کار درستی نیست؛ چون حتی مصرف بیش از حد بعضی ویتامین‌ها، مانند B6، می‌تواند خودش باعث آسیب عصبی و گزگز شود. در این خصوص حتما با پزشک مشورت کنید.
مشکلات گردش خون
گاهی علت احساس بی‌حسی، مشکل در خون‌رسانی است. در بعضی مشکلات عروقی، دست یا پا ممکن است علاوه بر بی‌حسی، سرد یا تغییر رنگ‌داده به نظر برسد.
پدیده رینود هم یکی از حالت‌هایی است که می‌تواند باعث سرد شدن و تغییر رنگ انگشتان و همراه شدن آن با بی‌حسی شود.
بیماری‌های عصبی
برخی بیماری‌های عصبی مثل ام اس نیز می‌تواند با بی‌حسی یا گزگز همراه باشد. البته دیدن گزگز به تنهایی به این معنی نیست که فرد به بیماری عصبی جدی مبتلاست.
علائم همراه، نحوه شروع مشکل و معاینه، در تشخیص علت اهمیت زیادی دارد و هر گزگز و بی‌حسی‌ای نشانه مشکلات جدی عصبی نیست.
استرس و اضطراب
گاهی در دوره‌های اضطراب شدید یا هنگام تنفس سریع، فرد احساس گزگز در دست‌ها، پاها یا اطراف دهان پیدا می‌کند.
در این شرایط، تغییر الگوی تنفس می‌تواند تعادل گازهای خون را برای مدتی تغییر دهد و احساس مورمور یا گزگز ایجاد کند. معمولاً با آرام شدن و برگشتن تنفس به حالت طبیعی، این حالت هم کمتر می‌شود.
بنابراین هر گزگزی به معنی مشکل عصب یا ستون فقرات نیست.
علائم شایع همراه با بی‌حسی دست و پا
بسته به علت، ممکن است همراه با بی‌حسی یکی از این علائم را هم تجربه کنید:
- مورمور یا سوزن‌سوزن شدن
- احساس سوزش یا برق‌گرفتگی
- درد تیرکشنده از گردن یا کمر به دست و پا
- ضعف عضلات
- افتادن وسایل از دست
- مشکل در انجام حرکات ظریف دست
- سردی یا تغییر رنگ دست و پا
- اختلال تعادل یا راه رفتن
- بیشتر شدن علائم در شب یا هنگام انجام حرکات تکراری
شیوع این علائم به پزشک یا فیزیوتراپیست کمک می‌کنند بفهمد مشکل احتمالاً از کدام قسمت شروع شده است.
بی حسی دست‌ها و پاها هنگام خواب
اگر صبح از خواب بیدار می‌شوید و می‌بینید دست یا پایتان بی‌حس شده، اولین چیزی که باید به آن فکر کنید وضعیت بدن هنگام خواب است.
گاهی فقط کافی است چند ساعت روی دست خوابیده باشید یا مچ دستتان مدت زیادی خم مانده باشد. در این حالت، فشار روی عصب بیشتر می‌شود و بعد از تغییر وضعیت، علائم کم‌کم از بین می‌روند.
خم ماندن آرنج هم می‌تواند عصب اولنار را تحت فشار قرار دهد و باعث بی‌حسی انگشت کوچک و حلقه شود.
در بعضی افراد نیز وضعیت نامناسب گردن و شانه هنگام خواب می‌تواند در ایجاد علائم بی‌حسی دست‌ها نقش داشته باشد. بالش خیلی بلند یا خیلی کوتاه و خوابیدن در وضعیت نامناسب می‌تواند این مشکل را بیشتر کند.
در پاها نیز، قرار گرفتن طولانی‌مدت پا در یک وضعیت نامناسب، روی هم انداختن پاها یا فشار مستقیم روی مسیر عصب می‌تواند باعث خواب‌رفتگی و بی‌حسی شود.
اگر بی‌حسی فقط گاهی اتفاق می‌افتد و با تغییر وضعیت خیلی زود برطرف می‌شود، معمولاً جای نگرانی زیادی وجود ندارد. اما اگر تقریبا هر شب تکرار می‌شود، شما را از خواب بیدار می‌کند یا در طول روز هم ادامه دارد، بهتر است علت آن بررسی شود.
وقتی دست یا پا هنگام خواب بی‌حس شد، چه کار کنیم؟
اولین کار این است که وضعیت بدن را تغییر دهید و فشار را از روی اندام بردارید.
اگر روی دست خوابیده‌اید، دست را آزاد کنید و اگر پا زیر بدن قرار گرفته، به‌آرامی وضعیت آن را تغییر دهید.
بعد از آن، می‌توانید چند حرکت ساده انجام دهید:
- انگشتان دست یا پا را چند بار باز و بسته کنید.
- مچ دست یا مچ پا را به‌آرامی حرکت دهید.
- دست یا پا را بدون فشار و کشش شدید، چند بار تکان دهید.
- اگر بی‌حسی پا دارید، بعد از برگشتن حس طبیعی، به‌آرامی از جای خود بلند شوید.
معمولاً با برداشتن فشار و شروع حرکت، احساس گزگز و بی‌حسی به‌تدریج کمتر می‌شود. نباید برای برطرف کردن بی‌حسی، دست یا پا را محکم ماساژ دهید یا با فشار زیاد بکشید.
چطور از خواب رفتن دست و پا در شب جلوگیری کنیم؟
برای کاهش احتمال تکرار این مشکل، وضعیت خواب و عادت‌های روزانه هم اهمیت دارند:
- روی دست‌ها نخوابید: دست را زیر سر یا زیر بدن قرار ندهید.
- آرنج را برای مدت طولانی کاملاً خم نکنید: اگر دست‌ها شب‌ها بی‌حس می‌شوند، سعی کنید آرنج در وضعیت راحت و نسبتاً باز قرار داشته باشد.
- پاها را روی هم نیندازید: به‌خصوص اگر عادت دارید هنگام خواب یک پا را زیر پای دیگر قرار دهید.
- وضعیت خواب را تغییر دهید: اگر همیشه در یک حالت می‌خوابید، هر چند وقت یک‌بار وضعیت بدن را به‌آرامی تغییر دهید.
- بالش مناسب داشته باشید: ارتفاع نامناسب بالش می‌تواند گردن را برای ساعت‌ها در وضعیت نامناسب قرار دهد و در بعضی افراد به تحریک یا فشار روی اعصاب دست کمک کند.
- قبل از خواب چند حرکت ملایم انجام دهید: ۲ تا ۳ دقیقه حرکت دادن مچ دست و پا و باز و بسته کردن انگشتان می‌تواند به کاهش خشکی و بی‌تحرکی کمک کند.
- در طول روز طولانی‌مدت در یک وضعیت نمانید: اگر ساعت‌های زیادی با کامپیوتر یا موبایل کار می‌کنید، هر ۳۰ تا ۶۰ دقیقه چند دقیقه از وضعیت ثابت خارج شوید و دست‌ها و پاها را حرکت دهید.
چه زمانی بی‌حسی شبانه نیاز به بررسی دارد؟
اگر خواب رفتن دست یا پا تقریبا هر شب اتفاق می‌افتد، بدون اینکه روی آن خوابیده باشید ایجاد می‌شود، مدت زیادی بعد از بیدار شدن باقی می‌ماند یا در طول روز هم ادامه دارد، بهتر است علت آن بررسی شود. تکرار بی‌حسی می‌تواند با مشکلاتی مثل فشار روی عصب در گردن، کمر، مچ دست یا مچ پا و همچنین بعضی بیماری‌های زمینه‌ای مرتبط باشد.
اگر بی‌حسی ناگهان ایجاد شده و همراه با ضعف یک طرف بدن، اختلال در صحبت کردن، افتادگی صورت، مشکل در راه رفتن یا سرگیجه شدید است، باید آن را جدی گرفت و فوراً برای ارزیابی پزشکی اقدام کرد.
بی‌حسی دست و پا در بارداری
در دوران بارداری، گزگز و بی‌حسی دست و پا نسبتاً شایع است و در بسیاری از موارد به تغییرات طبیعی بدن مربوط می‌شود.
افزایش حجم مایعات بدن می‌تواند فضای اطراف بعضی عصب‌ها را تنگ‌تر کند. به همین دلیل، سندرم تونل کارپ در دوران بارداری بیشتر دیده می‌شود و معمولاً با گزگز و بی‌حسی دست‌ها همراه است.
از طرف دیگر، بزرگ شدن شکم و تغییر حالت بدن می‌تواند فشار بیشتری به ناحیه کمر و لگن وارد کند و در بعضی خانم‌ها باعث ایجاد احساس گزگز یا بی‌حسی در پا شود.
تورم دست و پا و کمبود بعضی مواد مانند آهن، B12 و فولات نیز می‌تواند در برخی افراد نقش داشته باشد.
برای کاهش علائم معمولاً اصلاح فعالیت‌های روزانه، استراحت در کارهای تکراری، نگه داشتن مچ در وضعیت مناسب و انجام تمرین‌های مناسب می‌تواند کمک‌کننده باشد. فیزیوتراپی نیز در صورت نیاز می‌تواند برای کنترل علائم و اصلاح عوامل مکانیکی استفاده شود.
بی‌حسی دست و پا بعد از سزارین
بعد از سزارین، اگر قسمتی از بدن بی‌حس شده باشد، باید ابتدا مشخص شود دقیقا کدام قسمت درگیر است.
مثلا بی‌حسی اطراف محل برش سزارین و قسمت پایین شکم شایع است. اعصاب ظریف پوست در جریان جراحی ممکن است تحت کشش یا آسیب قرار بگیرند و حس این ناحیه برای مدتی تغییر کند. در بسیاری از افراد، این حس به تدریج طی هفته‌ها و ماه‌ها بهتر می‌شود.
گاهی هم بی‌حسی در قسمت بیرونی ران ایجاد می‌شود که می‌تواند به دلیل فشار روی یکی از اعصاب این ناحیه باشد.
از طرف دیگر، وضعیت بدن در دوران بارداری، خود زایمان و حتی نحوه نگه داشتن نوزاد هنگام شیردهی می‌تواند باعث فشار روی بعضی عصب‌ها و ایجاد گزگز در دست یا پا شود.
اما بعضی علائم بعد از زایمان را نباید نادیده گرفت. ضعف پا، افتادگی مچ پا، بی‌حسی ناحیه بین پاها یا مشکل در کنترل ادرار و مدفوع نیاز به بررسی فوری پزشکی دارد.
بی‌حسی دست و پا همراه با سرگیجه و سنگینی سر
وقتی چند علامت هم‌زمان ظاهر می‌شود، طبیعی است که ذهن‌مان سریع به سمت بدترین احتمال‌ها برود.
اما ترکیب سرگیجه، سنگینی سر و گزگز دست و پا علت‌های مختلفی دارد و همیشه نشانه یک مشکل جدی نیست.
اضطراب و تنفس سریع، افت فشار خون، کم‌خونی، کمبود B12 و بعضی مشکلات گردن می‌توانند چنین علائمی ایجاد کنند.
با این حال، نحوه شروع علائم اهمیت زیادی دارد.
اگر بی‌حسی به صورت ناگهانی ایجاد شده و فقط یک طرف بدن را درگیر کرده و هم‌زمان ضعف دست یا پا، افتادگی صورت، اختلال در صحبت کردن یا مشکل ناگهانی در دید ایجاد شده است، منتظر نمانید و با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.
این شرایط با گزگز معمولی که گاهی بعد از خوابیدن روی دست یا نشستن طولانی ایجاد می‌شود، متفاوت است.
اگر سرگیجه و بی‌حسی هر دو طرفه و خفیف باشد چه؟
اگر بی‌حسی یا گزگز هر دو دست و پا را درگیر کرده و همراه با سرگیجه، سبکی سر یا احساس سنگینی سر است، معمولاً باید به شرایطی که روی کل بدن اثر می‌گذارند هم توجه کرد. برای مثال، کم‌آبی بدن، افت فشار خون، فاصله طولانی بین وعده‌های غذایی، استرس و اضطراب یا تنفس سریع می‌توانند برای مدتی احساس ضعف، سرگیجه و گزگز ایجاد کند.
گاهی هم فرد بعد از مدت طولانی نشستن، کار با کامپیوتر یا قرار گرفتن در یک وضعیت نامناسب دچار گرفتگی عضلات گردن و شانه می‌شود و در کنار آن احساس سنگینی سر یا گزگز دست‌ها پیدا می‌کند.
البته از روی این علائم به تنهایی نمی‌توان علت را مشخص کرد و اگر مشکل مرتب تکرار شود، بهتر است علت اصلی بررسی شود.
چه زمانی لازم است این علائم را جدی‌تر پیگیری کنیم؟
اگر این حالت فقط یک‌بار و برای مدت کوتاهی ایجاد شده و بعد از استراحت، خوردن یک وعده غذایی، نوشیدن آب یا تغییر وضعیت بدن برطرف شده باشد، معمولاً جای نگرانی فوری نیست. اما تکرار شدن یا طولانی شدن علائم موضوع متفاوتی است.
به خصوص اگر بی‌حسی و سرگیجه بدون دلیل مشخص مرتب اتفاق می‌افتد، بیشتر از چند روز ادامه پیدا کرده، شدت آن در حال بیشتر شدن است یا همراه با علائمی مانند ضعف، اختلال تعادل، سردرد غیرمعمول، دوبینی، تپش قلب، خستگی شدید یا کاهش وزن ناخواسته است، بهتر است برای پیدا کردن علت آن بررسی پزشکی انجام شود.
در این شرایط ممکن است پزشک با توجه به شرح حال و علائم، فشار خون، وضعیت عصبی، قند خون و بعضی کمبودهای تغذیه‌ای مانند آهن و ویتامین B12 را بررسی کند. نوع بررسی‌ها به علائم و شرایط هر فرد بستگی دارد و لازم نیست همه افراد آزمایش‌های یکسانی انجام دهند.
هنگام اضطراب دست و پاها گزگز می‌کند
یکی از حالت‌هایی که ممکن است فرد را بترساند، شروع گزگز دست و پا در زمان اضطراب یا حمله اضطرابی است. وقتی فرد مضطرب می‌شود، ممکن است ناخودآگاه سریع‌تر و عمیق‌تر از حالت معمول نفس بکشد. این تغییر در تنفس می‌تواند باعث بروز احساس گزگز یا بی‌حسی، سبکی سر، احساس فشار در سر و حتی تپش قلب شود.
اگر متوجه شده‌اید علائم بیشتر در زمان استرس و نگرانی شروع می‌شوند، ابتدا سعی کنید سرعت تنفس خود را کم کنید و چند دقیقه در یک جای آرام بنشینید. هم‌زمان شانه‌ها را رها کنید و به‌آرامی و بدون نفس‌های خیلی عمیق، ریتم طبیعی تنفس را دنبال کنید. اگر علائم با آرام شدن وضعیت برطرف می‌شوند ولی مرتب تکرار می‌شوند، بهتر است خودِ عامل ایجادکننده اضطراب نیز مورد توجه قرار بگیرد.
آیا مشکلات گردن می‌تواند باعث بی‌حسی دست و سنگینی سر شود؟
بله، مشکلات ناحیه گردن می‌تواند با علائمی در دست‌ها همراه باشد؛ به‌خصوص زمانی که مسیر عصب‌های خارج‌شده از ستون فقرات گردنی تحت فشار یا تحریک قرار گرفته باشد. در این حالت ممکن است گزگز یا بی‌حسی از گردن و شانه به سمت بازو و دست ادامه پیدا کند و گاهی با درد یا گرفتگی گردن همراه باشد.
با این وجود، سرگیجه همیشه به معنی مشکل گردن نیست و نباید هر نوع سرگیجه و بی‌حسی دست و پا را به گردن نسبت داد. اگر علائم مرتب تکرار می‌شود، یک دست بیشتر از دست دیگر درگیر است یا درد گردن و انتشار درد به دست دارید، بهتر است علت دقیق آن بررسی شود.
در این رابطه می‌توانید با کارشناسان کلینیک فیزیوتراپی فانتوم زنجان مشورت کنید.
برای بهتر شدن علائم در خانه چه کار کنیم؟
اگر علائم خفیف است و نشانه هشدار وجود ندارد، چند اقدام ساده می‌تواند کمک‌کننده باشد:
- اگر مدت زیادی چیزی نخورده‌اید، یک وعده غذایی متعادل داشته باشید.
- در طول روز به اندازه کافی آب بنوشید، به‌خصوص اگر تعریق یا فعالیت بدنی داشته‌اید.
- اگر مدت طولانی نشسته‌اید، از جای خود بلند شوید و چند دقیقه راه بروید.
- هنگام کار با کامپیوتر یا موبایل، گردن را برای مدت طولانی در یک وضعیت ثابت نگه ندارید.
- اگر علائم با استرس ایجاد می‌شوند، چند دقیقه در محیط آرام بنشینید و روی آرام کردن تنفس تمرکز کنید.
- خواب کافی داشته باشید و از بی‌خوابی‌های مکرر و طولانی پرهیز کنید.
این اقدامات برای علائم خفیف و گذرا هستند و جای بررسی علت اصلی بی‌حسی‌های مکرر یا طولانی‌مدت را نمی‌گیرد.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر نمی‌دانید علت بی‌حسی، سرگیجه و سنگینی سر چیست، مهم‌ترین نکته این است که به الگوی علائم توجه کنید. بی‌حسی ناگهانی یک‌طرفه همراه با ضعف، اختلال تکلم، افتادگی صورت یا اختلال بینایی یک وضعیت اورژانسی است. اما اگر علائم به‌تدریج ایجاد می‌شوند، هر دو طرف بدن را درگیر می‌کنند و مرتب تکرار می‌شوند، بهتر است برای پیدا کردن علت زمینه‌ای پیگیری شود.
اگر گزگز و بی‌حسی فقط گاهی و برای چند دقیقه ایجاد می‌شود، ارتباط آن با وضعیت بدن، خواب، غذا خوردن، کم‌آبی، فعالیت طولانی یا استرس را هم در نظر بگیرید. یادداشت کردن زمان شروع علائم، مدت آن، محل بی‌حسی و اینکه چه چیزی باعث بهتر یا بدتر شدن آن می‌شود، می‌تواند هنگام بررسی علت بسیار کمک‌کننده باشد.
آیا کم‌خونی باعث بی‌حسی دست و پا می‌شود؟
این سؤال زیاد پرسیده می‌شود و پاسخ آن کمی به نوع کم‌خونی بستگی دارد.
کم‌خونی فقر آهن معمولا مستقیما باعث بی‌حسی نمی‌شود. علائمی مانند خستگی، رنگ‌پریدگی، تپش قلب و تنگی نفس بیشتر شناخته شده‌اند. با این حال، کمبود آهن می‌تواند با احساس سردی پاها یا سندرم پای بی‌قرار همراه باشد؛ حالتی که گاهی با گزگز اشتباه گرفته می‌شود.
اما کمبود ویتامین B12 داستان متفاوتی دارد. این ویتامین برای عملکرد طبیعی سیستم عصبی ضروری است و کمبود آن می‌تواند باعث گزگز، بی‌حسی، ضعف یا اختلال تعادل شود.
بنابراین اگر بی‌حسی دارید، صرفاً با شنیدن اینکه «کم‌خونی دارم» نمی‌توان علت را مشخص کرد. در صورت نیاز، پزشک ممکن است آزمایش‌هایی مانند CBC، فریتین، B12 و فولات را بررسی کند.
کمبود کدام ویتامین باعث بی‌حسی دست و پا می‌شود؟
یکی از شناخته‌شده‌ترین کمبودهای تغذیه‌ای مرتبط با گزگز و بی‌حسی، ویتامین B12 است.
البته B12 تنها مورد نیست:
| ماده | ارتباط با بی‌حسی و گزگز |
|---|---|
| B12 | می‌تواند باعث آسیب عصبی، گزگز و اختلال تعادل شود. |
| B1 | کمبود شدید آن می‌تواند باعث نوروپاتی شود. |
| B6 | هم کمبود و هم مصرف بیش از حد آن می‌تواند به عصب آسیب بزند. |
| فولات B9 | کمبود آن گاهی همراه با کمبود B12 دیده می‌شود. |
| ویتامین E | کمبود آن نادر است، اما در بعضی مشکلات سوءجذب می‌تواند با علائم عصبی همراه باشد. |
| ویتامین D | بیشتر با درد و ضعف عضلانی ارتباط دارد و علت کلاسیک نوروپاتی محسوب نمی‌شود. |
| مس | کمبود آن نادر است، اما می‌تواند مشکلات عصبی ایجاد کند. |
پس اگر دست و پایتان گزگز می‌کند، بهتر است قبل از خرید چند نوع مکمل مختلف، علت را مشخص کنید. مخصوصاً مصرف خودسرانه و طولانی‌مدت B6 می‌تواند خودش باعث گزگز و آسیب عصبی شود.
چه زمانی برای بی‌حسی دست و پا باید به پزشک مراجعه کرد؟
قرار نیست هر بار که دستتان خواب رفت، نگران بیماری جدی شوید. اما بعضی شرایط نیاز به بررسی سریع دارند.
اگر بی‌حسی ناگهانی ایجاد شده و همراه با یکی از موارد زیر است، باید فوراً اقدام کنید:
- ضعف ناگهانی دست یا پا
- افتادگی یک طرف صورت
- اختلال در صحبت کردن
- اختلال ناگهانی بینایی
- سردرد شدید و ناگهانی
- مشکل جدید در کنترل ادرار یا مدفوع، به‌خصوص همراه با بی‌حسی پاها
در این شرایط با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.
اما اگر بی‌حسی چند روز ادامه پیدا کرده، مرتب تکرار می‌شود، به‌تدریج بیشتر شده یا همراه با ضعف عضلانی است، بهتر است در اولین فرصت علت آن بررسی شود.
راه‌های درمان بی‌حسی دست و پا
درمان بی‌حسی دست و پا یک نسخه ثابت برای همه افراد ندارد؛ چون بی‌حسی خودش یک بیماری نیست، بلکه علامتی است که می‌تواند از علت‌های مختلفی ایجاد شود. به همین دلیل، اولین قدم این است که مشخص شود عصب چرا دچار اختلال شده است.
اگر بی‌حسی به دلیل فشار موقتی روی عصب، نشستن یا خوابیدن در وضعیت نامناسب ایجاد شده باشد، معمولاً با تغییر وضعیت و برطرف شدن فشار، حس طبیعی به دست یا پا برمی‌گردد. اما وقتی بی‌حسی مکرر، طولانی یا رو به تشدید است، باید علت آن بررسی شود.
گاهی علت به مشکلاتی مثل دیابت، کمبود ویتامین B12، کم‌خونی، مشکلات تیروئید یا بعضی بیماری‌های عصبی مربوط است. در این شرایط، درمان بیماری زمینه‌ای اهمیت اصلی را دارد و ممکن است پزشک بر اساس علت، دارو، مکمل یا تغییرات تغذیه‌ای و سبک زندگی را توصیه کند.
از طرف دیگر، اگر مشخص شود بی‌حسی به دلیل فشار یا تحریک عصب در گردن، کمر، مچ دست، آرنج یا سایر قسمت‌های سیستم اسکلتی‌عضلانی ایجاد شده است، درمان می‌تواند متفاوت باشد. در این موارد، بسته به علت و شدت مشکل، اصلاح وضعیت بدن، تمرین‌های درمانی و روش‌های فیزیوتراپی می‌توانند به کاهش فشار روی عصب و بهبود حرکت و عملکرد اندام کمک کنند.
بنابراین، بهتر است به جای اینکه برای خودِ «بی‌حسی» به دنبال یک درمان واحد باشیم، ابتدا علت ایجاد آن را پیدا کنیم. وقتی علت مشخص شود، انتخاب روش درمان هم بسیار دقیق‌تر خواهد بود.
فیزیوتراپی چگونه به بی‌حسی کمک می‌کند؟
وقتی مشکل از فشار یا تحریک عصب و عوامل اسکلتی‌عضلانی باشد، فیزیوتراپی می‌تواند با توجه به علت از روش‌های مختلفی استفاده کند.
- درمان‌های دستی(منوال تراپی)
گاهی عضلات اطراف عصب بیش از حد سفت شده‌اند یا حرکت بعضی مفاصل محدود شده است. تکنیک‌های دستی می‌تواند به کاهش گرفتگی و بهتر شدن حرکت مفاصل کمک کنند.
برای مثال، در بعضی مشکلات گردن و کمر، درمان دستی می‌تواند بخشی از برنامه درمانی باشد تا فشار مکانیکی روی ساختارهای اطراف عصب کمتر شود.
- تمرین‌های حرکت عصب
عصب‌ها فقط یک سیم ثابت در بدن نیست و هنگام حرکت دست و پا، در مسیر خود جابه‌جا می‌شوند.
تمرین‌های Neural Mobilization یا Nerve Gliding با حرکات کنترل‌شده به حرکت بهتر عصب در مسیرش کمک می‌کنند. هدف این تمرین‌ها کشیدن شدید عصب نیست.
این تمرین‌ها در بعضی مشکلات مانند تونل کارپ، تونل کوبیتال و برخی مشکلات مرتبط با سیاتیک استفاده می‌شوند، اما بهتر است نحوه انجام آنها متناسب با شرایط فرد انتخاب شود.
- تمرین‌های کششی و تقویتی و اصلاح وضعیت بدن
در بسیاری از موارد، فقط درمان خود عصب کافی نیست.
ممکن است لازم باشد عضلات ضعیف تقویت شوند، عضلات سفت کشیده شوند و وضعیت گردن، شانه، کمر یا اندام با ورزش درمانی اصلاح شود.
برای مثال، تقویت عضلات عمقی گردن و عضلات اطراف کتف می‌تواند در بعضی مشکلات مربوط به گردن و دست مفید باشد.
در افراد مبتلا به نوروپاتی دیابتی نیز تمرین‌های قدرتی و تعادلی اهمیت زیادی دارد؛ چون حفظ قدرت و تعادل می‌تواند به کاهش خطر زمین خوردن کمک کند.
دستگاه‌ها و روش‌های فیزیوتراپی
با توجه به علت مشکل، ممکن است از روش‌هایی مانند TENS، لیزر کم‌توان، گرما، سرما، اولتراسوند یا در برخی شرایط تراکشن استفاده شود.
البته این دستگاه‌ها به تنهایی درمان بی‌حسی نیست. انتخاب روش باید بر اساس علت و شرایط هر فرد انجام شود و شخصی سازی شده باشد. همین حالا با ما تماس بگیرید و مشاوره رایگان دریافت کنید.
طب سوزنی و درای نیدلینگ
در بعضی افراد، طب سوزنی یا درای نیدلینگ می‌تواند به عنوان درمان مکمل برای کاهش درد و بی حسی عضلات دست و پا استفاده شود.
این روش‌ها جای تشخیص علت بی‌حسی را نمی‌گیرد، اما فیزیوتراپیست ممکن است آن را در کنار سایر روش‌ها در برنامه درمانی مراجعه کننده بگنجاند.
برای آشنایی بیشتر و مشاهده مراحل این نوع از درمان، روی درمان بی‌حسی و گزگز دست و پا با طب سوزنی کلیک کنید.
ورزش و تمرین های خانگی برای بی حسی دست و پا
اگر بی‌حسی و گزگز دست یا پا به دلیل بی‌تحرکی، وضعیت نامناسب بدن یا فشار روی عصب ایجاد شده باشد، بعضی تمرین‌های ساده می‌تواند به بهتر شدن حرکت و کاهش فشار کمک کنند. تمرین‌ها را باید آرام انجام دهید و نباید باعث افزایش بی‌حسی، درد یا تیر کشیدن شوند.
- کشش ملایم دست و مچ
دست را روبه‌روی خود نگه دارید و با دست دیگر، انگشتان را به‌آرامی به سمت عقب بکشید تا کشش ملایمی در کف دست و مچ احساس شود.
- مدت: ۱۵ تا ۲۰ ثانیه
- تعداد: ۲ تا ۳ بار برای هر دست
- تعداد دفعات: روزانه ۱ تا ۲ نوبت
کشش نباید باعث درد، بی‌حسی بیشتر یا احساس برق‌گرفتگی در دست شود.
- حرکت دادن مچ و انگشتان
انگشتان را به‌آرامی باز و بسته کنید و سپس مچ دست را در هر دو جهت بچرخانید. این حرکت برای افرادی که به‌دلیل کار طولانی با کامپیوتر یا موبایل دستشان مدت زیادی در یک وضعیت می‌ماند، می‌تواند مفید باشد.
- باز و بسته کردن انگشتان: ۱۰ تا ۱۵ بار
- چرخاندن مچ: ۱۰ بار در هر جهت
- تعداد دفعات: ۲ تا ۳ نوبت در روز
- کشش ساق و مچ پا
روبه‌روی دیوار بایستید و دست‌ها را روی دیوار قرار دهید. یک پا را عقب ببرید و پاشنه را روی زمین نگه دارید. بدن را کمی به سمت جلو ببرید تا کشش ملایمی در پشت ساق احساس کنید.
- مدت: ۲۰ تا ۳۰ ثانیه
- تعداد: ۲ تا ۳ بار برای هر پا
- تعداد دفعات: روزانه ۱ تا ۲ نوبت
- پیاده‌روی و فعالیت بدنی منظم
اگر محدودیت حرکتی خاصی ندارید، پیاده‌روی منظم می‌تواند به حفظ تحرک اندام‌ها و کاهش بی‌تحرکی کمک کند.
- مدت: از ۱۰ تا ۱۵ دقیقه شروع کنید و به‌تدریج به ۳۰ دقیقه برسانید.
- تعداد دفعات: ۵ روز در هفته
- شدت پیاده‌روی باید به‌گونه‌ای باشد که بدون ایجاد درد یا تشدید بی‌حسی بتوانید ادامه دهید.
- تمرین تعادل برای بی‌حسی پا
اگر بی‌حسی پا باعث احساس ناپایداری شده است، می‌توانید در کنار دیوار یا یک سطح محکم بایستید و برای چند ثانیه تعادل خود را حفظ کنید.
- مدت: ۱۰ تا ۲۰ ثانیه
- تعداد: ۳ نوبت
- تعداد دفعات: روزی ۱ بار
برای جلوگیری از برگشت بی‌حسی دست و پا چه کار کنیم؟
اگر علت بی‌حسی به عادت‌های روزمره یا فشار مکانیکی مربوط باشد، چند تغییر ساده می‌تواند کمک‌کننده باشد:
- هنگام کار با کامپیوتر یا موبایل، هر ۳۰ تا ۴۵ دقیقه چند دقیقه از وضعیت ثابت خارج شوید.
- مدت طولانی پاها را روی هم نیندازید.
- وضعیت مناسب گردن و مچ را هنگام کار حفظ کنید.
- فعالیت بدنی منظم داشته باشید.
- اگر دیابت دارید، کنترل قند خون را جدی بگیرید.
- از پاها، به‌خصوص در صورت وجود نوروپاتی دیابتی، مراقبت بیشتری کنید.
- در صورت وجود کمبود تغذیه‌ای، آن را طبق نظر پزشک اصلاح کنید.
کلام آخر
بی‌حسی و سنگینی دست و پا همیشه نشانه یک مشکل جدی نیست. گاهی علت آن چیزی به سادگی خوابیدن روی دست یا ماندن طولانی‌مدت در یک وضعیت نامناسب است.
از طرف دیگر، اگر این علامت مرتب تکرار می‌شود یا همراه با ضعف، درد، اختلال تعادل یا سایر علائم جدید است، بهتر است علت آن را پیدا کنید و صرفاً با مسکن یا مکمل سراغ علامت نروید.
اگر مشخص شود بی‌حسی به دلیل فشار یا تحریک عصب در گردن، کمر، مچ یا آرنج ایجاد شده، فیزیوتراپی می‌تواند با ترکیبی از تمرین، درمان دستی، اصلاح وضعیت بدن و سایر روش‌های مناسب به کاهش علائم و بهبود عملکرد کمک کند.
اگر علت مربوط به دیابت، کمبود ویتامین، کم‌خونی یا بیماری‌های دیگر باشد، درمان اصلی باید متناسب با همان علت انجام شود و فیزیوتراپی در صورت نیاز نقش کمکی خواهد داشت.
برای مشخص شدن علت و انتخاب مسیر مناسب درمان، می‌توانید برای ارزیابی به فیزیوتراپی فانتوم زنجان مراجعه کنید.
سوالات متداول
1-آیا بی‌حسی دست و پا خطرناک است؟
نه لزوما. اگر دست یا پا به دلیل وضعیت نامناسب بدن خواب رفته و بعد از تغییر وضعیت سریعا به حالت طبیعی برمی‌گردد، معمولاً مسئله نگران‌کننده‌ای نیست. اکثر بی حسی های ناحیه دست و پا با اصلاح سبک زندگی روزمره و شغلی اصلاح می شود.
2-چرا شب‌ها دست‌هایم بی‌حس می‌شود؟
خم ماندن مچ یا آرنج هنگام خواب یکی از علت‌های رایج است. در این حالت ممکن است عصب مدیان یا اولنار تحت فشار قرار بگیرد. مشکلات گردن نیز می‌تواند باعث بی‌حسی دست شوند. اگر این اتفاق مرتب تکرار می‌شود یا شما را از خواب بیدار می‌کند، بهتر است علت آن بررسی شود.
3-آیا بی‌حسی دست و پا در بارداری طبیعی است؟
گزگز و بی‌حسی در بارداری نسبتاً شایع است و در بسیاری از موارد به تورم، تغییرات بدن و فشار روی عصب‌ها مربوط می‌شود. با این حال، اگر بی‌حسی همراه با تورم ناگهانی صورت و دست‌ها، سردرد شدید یا تاری دید باشد، باید سریع با پزشک یا ماما تماس بگیرید.
4-بی‌حسی بعد از سزارین چقدر طول می‌کشد؟
بی‌حسی اطراف محل برش سزارین ممکن است برای هفته‌ها یا ماه‌ها باقی بماند و معمولاً به‌تدریج بهتر می‌شود. اما اگر بعد از زایمان ضعف پا، افتادگی مچ، بی‌حسی ناحیه بین پاها یا اختلال کنترل ادرار و مدفوع ایجاد شد، باید فوراً بررسی پزشکی انجام شود.
5-آیا کم‌خونی باعث بی‌حسی دست و پا می‌شود؟
کم‌خونی فقر آهن معمولاً علت مستقیم بی‌حسی نیست. اما کمبود B12 می‌تواند روی اعصاب اثر بگذارد و باعث گزگز و بی‌حسی شود.
6-کمبود کدام ویتامین باعث بی‌حسی دست و پا می‌شود؟
B12 یکی از مهم‌ترین کمبودهای تغذیه‌ای مرتبط با بی‌حسی دست و پا است. کمبود B1، فولات و در شرایط خاص ویتامین E و مس نیز می‌تواند علائم عصبی ایجاد کند. از طرف دیگر، مصرف بیش از حد B6 هم می‌تواند باعث آسیب عصبی شود؛ بنابراین بهتر است بدون مشخص شدن علت، خودسرانه مکمل مصرف نکنید.
7- آیا بی‌حسی همراه با سرگیجه نشانه سکته است؟
نه همیشه. اضطراب، افت فشار، کم‌خونی، کمبود B12 و بعضی مشکلات گردن نیز می‌توانند باعث ترکیب سرگیجه و گزگز شوند. اما اگر بی‌حسی ناگهانی و یک‌طرفه باشد و همراه با ضعف، افتادگی صورت یا اختلال گفتار ایجاد شود، باید فوراً با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.
8-آیا فیزیوتراپی بی‌حسی دست و پا را درمان می‌کند؟
اگر علت بی‌حسی فشار یا تحریک عصب در گردن، کمر، مچ یا آرنج باشد، فیزیوتراپی می‌تواند بخش مهمی از درمان باشد. اما اگر علت اصلی دیابت، کمبود ویتامین، کم‌خونی یا بیماری دیگری باشد، ابتدا باید همان علت درمان یا کنترل شود و فیزیوتراپی در صورت نیاز نقش کمکی خواهد داشت.
9-برای بی‌حسی دست و پا باید به چه پزشکی مراجعه کنم؟
اگر علت مشخص نیست، می‌توانید ابتدا به پزشک عمومی یا متخصص مغز و اعصاب مراجعه کنید. فیزیوتراپیست نیز می‌تواند مشکلات اسکلتی‌عضلانی و فشارهای مکانیکی روی عصب را ارزیابی کند و اگر علائم نیاز به بررسی پزشکی داشته باشند، شما را ارجاع دهد.
